Nếu SpaceX là một DAO, nó đã sụp đổ từ lâu
Nếu SpaceX là một DAO, nó đã sụp đổ từ lâu. Đó không phải là một lời nguyền dành cho Elon Musk, mà là một lời nguyền dành cho cách chúng ta tổ chức con người. Hãy thử tưởng tượng bạn cần thuyết phục 400.000 người nắm token bỏ phiếu cho đề xuất chi 50 tỷ USD để xây dựng một chòm sao vệ tinh mới. Trong khi đó, một cá nhân có quyền lực gần như tuyệt đối, ngồi trong một văn phòng ở Hawthorne, California, chỉ cần ký một tờ giấy. Thị trường sau đó nói: tờ giấy đó đáng giá 3.500 tỷ USD. Còn đề xuất của bạn, dù được mã hóa đẹp đẽ bằng hợp đồng thông minh, dù có đầy đủ chữ ký của các ví lớn, dù được hàng trăm nghìn người ủng hộ trên diễn đàn, có thể chỉ đáng giá một lời chế giễu. Market bear, nhưng proposal vẫn sống. Đúng vậy, proposal vẫn sống ở khắp mọi nơi. Nhưng proposal của ai mới thực sự được đưa lên quỹ đạo?
Tôi bắt đầu bài viết này sau khi đọc một báo cáo phân tích 8 chiều về SpaceX do một nhóm nghiên cứu độc lập thực hiện. Báo cáo không công bố doanh thu, không đưa ra con số lợi nhuận chính thức, thậm chí không biết chính xác SpaceX đang kiếm được bao nhiêu từ Starlink. Nó chủ yếu suy đoán về mô hình kinh doanh, về vòng xoay tăng trưởng, về hào nông cạnh tranh, về rủi ro địa chính trị và về các tín hiệu giao dịch trên thị trường thứ cấp. Nhưng nó khiến tôi giật mình vì một lý do nằm ngoài ý định của tác giả: cấu trúc của SpaceX ngày càng giống một giao thức blockchain cực lớn, và cách nó được định giá cũng giống hệt một altcoin trong chu kỳ tăng giá trước. Ngoại trừ một chi tiết nhỏ nhưng sống còn: SpaceX có doanh thu thật, có một thực thể chịu trách nhiệm, và có một vòng xoay vận hành được. DAO thì hầu hết đang chờ một điều kỳ diệu.
Trước hết, hãy nói về ba trụ cột mà báo cáo xác định. SpaceX được vận hành như một hệ tầng ba lớp. Lớp thứ nhất là Starlink, dịch vụ internet vệ tinh dạng thuê bao, đã có hơn 4,6 triệu người dùng trên 70 quốc gia. Lớp thứ hai là dịch vụ phóng tên lửa Falcon và Starship, đang chiếm hơn 60% thị trường phóng thương mại toàn cầu. Lớp thứ ba là AI và các dịch vụ dữ liệu không gian, một câu chuyện tương lai chưa thành hình nhưng đang giữ một phần rất lớn trong mức định giá. Bây giờ hãy nhìn vào một blockchain bất kỳ. Lớp thứ nhất: cơ chế đồng thuận và bảo mật. Lớp thứ hai: khả năng thực thi hợp đồng thông minh. Lớp thứ ba: dữ liệu và AI, một từ khóa ma thuật để kéo giá token lên. Bạn có thấy trùng lặp không? Các nhà phát triển blockchain thích nói về kiến trúc ba lớp như thể đó là một khám phá vũ trụ. Trong khi đó, SpaceX đã làm điều tương tự nhưng theo cách tập trung tuyệt đối: một công ty sở hữu toàn bộ phần cứng, phần mềm, hạ tầng, dữ liệu người dùng và kênh phân phối. Không có đề xuất, không có tranh luận, không có ủy quyền, không có bỏ phiếu. Tại sao thị trường lại trả giá cao hơn hầu hết các giao thức mở cộng lại cho một mô hình như vậy? Câu trả lời nằm ở thứ mà báo cáo gọi là vòng xoay đức hạnh.
Vòng xoay của SpaceX, như báo cáo mô tả, bắt đầu từ chi phí phóng rẻ hơn. Chi phí phóng rẻ hơn cho phép triển khai vệ tinh nhanh hơn. Triển khai nhanh hơn dẫn đến mạng lưới phủ sóng tốt hơn. Phủ sóng tốt hơn thu hút nhiều người dùng trả phí hơn. Nhiều người dùng hơn tạo ra nguồn tiền dồi dào hơn cho nghiên cứu và phát triển. Và nghiên cứu phát triển lại làm cho chi phí phóng rẻ hơn nữa. Mỗi vòng lặp khiến các đối thủ tụt lại phía sau, cho đến khi họ không còn nhìn thấy bụi tên lửa nữa. Với một giao thức blockchain, vòng xoay lý thuyết mà mọi người mơ ước là: bảo mật tốt hơn thu hút nhiều ứng dụng, nhiều ứng dụng thu hút người dùng, người dùng tạo ra nhu cầu về token, giá token tăng giúp trả thưởng cho validator và nhà phát triển, và từ đó bảo mật lại tốt hơn. Nhưng có một điểm gãy chí mạng. Điểm gãy nằm ở một câu nói mà tôi từng nghe từ một nhà sáng lập giao thức DeFi có tiếng: Token tăng giá không khiến sản phẩm tốt hơn; sản phẩm tốt hơn mới khiến token tăng giá. Trong vòng xoay của blockchain, mối liên hệ từ giá token đến bảo mật là có tồn tại, nhưng cực kỳ yếu. Còn mối liên hệ từ phí giao dịch đến đầu tư vào sản phẩm gần như không tồn tại, bởi vì không có một thực thể nào đứng ra nhận phí và tự chịu trách nhiệm chi tiêu. Thu nhập từ phí gas và phí giao dịch của một mạng lưới không tự động trở thành ngân sách phát triển sản phẩm. Nó phân tán vào túi của validator, vào túi của nhà đầu cơ, vào những chiến dịch khuyến khích thanh khoản kém hiệu quả. Không có ai buộc phải dùng số tiền đó để tuyển dụng một kỹ sư giỏi, không có ai bị sa thải nếu sản phẩm tồi tệ.
SpaceX có một thực thể điều phối. Đó chính là tầng quản lý, chịu trách nhiệm trước một hội đồng quản trị nhỏ và trước một người có tầm nhìn dài hạn. Khi bạn nói SpaceX cần giảm chi phí phóng, sẽ có một người chịu trách nhiệm duy nhất, một bộ phận kỹ thuật phải báo cáo kết quả hàng quý, một ngân sách phải được phê duyệt và kiểm toán. Khi bạn nói giao thức này cần giảm phí gas, bạn có một đề xuất cải tiến đang chờ được thông qua, rồi chờ được triển khai, rồi chờ người dùng thực sự dùng thử. Tôi từng viết một đề xuất cho một DAO với mong muốn tăng phần thưởng cho những người đóng góp thực chất. Đề xuất được thông qua. Sau đó, phần thưởng được phát. Sau đó, tôi nhận ra có ba người đóng góp thực chất, còn 57 người khác là những kẻ câu phần thưởng rồi bán. Tôi nộp thêm một đề xuất để lọc ra những người đóng góp giả mạo. Đề xuất đó bị từ chối vì chính những kẻ câu phần thưởng đã kéo nhau đi bỏ phiếu chống lại. Vòng xoay của DAO đó dừng lại ngay tại điểm đó. Bot hỏng, người còn. Nhưng nếu cả bộ máy quản trị là một cái máy được thiết kế để ngăn chặn mọi thay đổi vì lợi ích cục bộ, thì con người còn đó cũng chẳng để làm gì.
Điều khiến tôi trăn trở nhất trong báo cáo này là mô hình B2B2C mà tác giả dành nhiều sự ngưỡng mộ. Starlink kiếm tiền từ ba nguồn: người tiêu dùng cá nhân, doanh nghiệp, và chính phủ. Giá trị truyền qua ba lớp: người dùng cuối trả tiền cho một bên cung cấp dịch vụ, bên cung cấp đó dùng tiền để duy trì hạ tầng, và hạ tầng đó được vận hành bởi một công ty duy nhất. Trong một DAO, bạn có một mô hình phân lớp tương đương: người dùng cuối, nhà phát triển, validator, và nhà đầu tư token. Nhưng ai thực sự nắm quyền lực? Đáng buồn thay, những người cầm token. Và những người cầm token thường là những người không làm việc gì cả. Họ ủy quyền bỏ phiếu cho những cá nhân có ảnh hưởng, cho những cộng đồng quản trị chuyên nghiệp, cho những quỹ đầu tư mạo hiểm. Cứ như vậy, quyền lực chảy vào tay một nhóm nhỏ, nhưng nhóm nhỏ đó không có trách nhiệm điều phối vận hành. Họ là những nhà tư vấn, không phải người điều hành. Họ không ký hợp đồng thuê văn phòng, không tuyển người, không phải đối mặt với khách hàng phàn nàn. Kết quả là một hệ thống vừa kém hiệu quả vừa không phi tập trung. Nếu bạn từng nhìn vào danh sách đề xuất quản trị của một giao thức tài chính lớn trong năm qua, bạn sẽ thấy hầu hết là các cuộc chiến giữa các phe phái, các yêu cầu tăng lương được ngụy trang thành gia tăng phúc lợi, các thông báo hợp tác kém thuyết phục, và một số hiếm hoi những cuộc thảo luận kỹ thuật thực sự. Không ai muốn phối hợp vì không có cơ chế phối hợp. Và trên hết, không ai có quyền lực thực thi ngân sách theo cách nhìn thấy hậu quả trực tiếp.
Báo cáo gọi SpaceX là một nền tảng cơ sở hạ tầng không gian. Tôi muốn mượn thuật ngữ đó để soi chiếu vào blockchain. Các giao thức blockchain đang cố gắng trở thành nền tảng cơ sở hạ tầng tài chính phi tập trung. Nhưng để trở thành hạ tầng, bạn cần có những đặc tính của một công trình kỹ thuật: dự đoán được, kháng lỗi, và có một chủ sở hữu vận hành. SpaceX phóng tên lửa theo lịch, bảo trì theo quy trình, sửa chữa khi gặp sự cố, cập nhật công nghệ theo từng phiên bản, xin giấy phép và tuân thủ quy định. Một DAO cũng có thể làm tất cả những việc đó, nhưng chỉ khi nó có một bên vận hành được ủy quyền rõ ràng và phải chịu trách nhiệm trước một hội đồng quản trị có thẩm quyền. Nhưng hầu hết các DAO sợ khái niệm bên vận hành. Nó giống như việc bạn sợ hệ thống nhà vệ sinh công cộng vì nó có quá nhiều người quản lý, rồi cuối cùng bạn chẳng có nhà vệ sinh nào, và mọi người đều phải chạy về nhà riêng. Điều đó không khác gì một mạng lưới mà mỗi ứng dụng phải tự xây dựng hạ tầng thanh toán riêng của mình, hoặc mỗi người dùng phải tự mình kiểm tra mã nguồn trước khi gửi tiền.
Bây giờ, hãy nói về định giá, thứ mà báo cáo dành phần lớn thời gian để cảnh báo. Báo cáo nói rằng SpaceX đang được định giá khoảng 3.500 tỷ USD trên thị trường thứ cấp, tương đương mức P/S khoảng 20 đến 25 lần. Trong thế giới công nghệ, mức này được coi là cao, nhưng không điên rồ, nếu công ty duy trì được tốc độ tăng trưởng. Nhưng báo cáo cũng cảnh báo rằng mức định giá đó đã phản ánh kỳ vọng toàn bộ tiềm năng của AI, vệ tinh và không gian sẽ được hiện thực hóa trong tương lai. Nếu việc hiện thực hóa chậm hơn dự kiến, mức định giá có thể giảm từ 30 đến 50 phần trăm. Bạn có nhận ra cách nói này quen thuộc không? Đây chính xác là cách các altcoin được định giá vào năm 2021. Mọi người không mua token dựa trên doanh thu hiện tại; họ mua dựa trên một quyền chọn mua giấc mơ, một quyền chọn sẽ đáo hạn trong hai hoặc ba năm nữa. Và khi giấc mơ không thành hiện thực đúng kỳ hạn, thị trường sẽ phạt bằng cách định giá lại toàn bộ thị trường. Tôi đã nhìn thấy điều này lặp lại không chỉ một lần, mà là hai lần trong chín năm quan sát ngành, và tôi đang nhìn thấy nó lần thứ ba ngay bây giờ, trong làn sóng token AI và DePIN. Những dự án có vẻ ngoài bóng bẩy, những whitepaper có vẻ thông minh, nhưng không có một vòng xoay nào được chứng minh bằng dòng tiền thực.
Điều đáng học từ báo cáo này là cách nó phân biệt tín hiệu và nhiễu. Báo cáo cảnh báo rằng khối lượng quyền chọn kỷ lục hơn 2,24 triệu hợp đồng có thể chỉ là một tín hiệu ngắn hạn của việc những nhà bán khống bị ép phải đóng vị thế, chứ không phải là một sự xác nhận dài hạn về giá trị cơ bản. Nó gọi đó là sự phân biệt giữa một cú bật kỹ thuật và một cuộc định giá lại. Trong thị trường tiền mã hóa, chúng ta có vô số tín hiệu nhiễu: funding rate dương, khối lượng giao dịch tăng đột biến, cá voi mua vào trên các sàn giao dịch, dòng tiền lớn đổ vào các quỹ ETF. Nhưng giữa những con số ấy, ai dành thời gian đọc báo cáo tài chính hàng quý của một giao thức? Ai kiểm tra xem tổng giá trị khóa (TVL) có thực sự tạo ra phí cho giao thức, hay chỉ là tiền bơm vào rồi rút ra để câu airdrop? Rất ít người làm điều đó. Tôi nhớ vào năm 2020, tôi đã viết một bài hướng dẫn yield farming cho người mới. Tôi đã mất 300 USD vì một con bot theo dõi lợi suất không hiểu cách tính phí gas trên Ethereum. Đó là một bài học đắt giá nhưng còn rẻ hơn rất nhiều so với những gì tôi thấy người khác mất đi: họ mất cả một khoản đầu tư lớn vào những giao thức có TVL khổng lồ nhưng không có một nhà phát triển thực thụ, không có một dòng tiền thực, và cuối cùng là không có cả một cộng đồng thực sự quan tâm.
Câu chuyện của báo cáo SpaceX đã cho tôi một khuôn khổ mới để tư vấn cho các dự án DAO. Nếu bạn sắp ra mắt một token, tôi hỏi bạn: vòng xoay của bạn là gì? Nếu bạn trả lời giá token tăng thu hút người dùng, câu hỏi tiếp theo là: người dùng đến rồi tạo ra giá trị gì cho token? Nếu bạn không có một vòng xoay vật chất, nếu bạn không có một thứ gì đó có thể sờ và sửa được, nếu bạn không có một thực thể điều phối có trách nhiệm, thì bạn chỉ đang vẽ một đường thẳng đi lên trong đầu. SpaceX có một vòng xoay vật chất: mạng lưới vệ tinh, trạm mặt đất, tên lửa tái sử dụng. Khi người dùng trả 120 USD mỗi tháng cho Starlink, số tiền đó trở thành ngân sách nghiên cứu và phát triển. Khi một vệ tinh hết hạn sử dụng, một vệ tinh khác được phóng lên thay thế. Không có sự trì hoãn, không có debate về việc có nên phóng hay không. Báo cáo nói rằng khả năng mở rộng của SpaceX không dựa trên may mắn, mà dựa trên một chu kỳ tái đầu tư có hệ thống. Tôi ước tôi có thể nói điều đó về nhiều giao thức mà tôi đã từng theo dõi. Nhưng sự thật là phần lớn các giao thức không tái đầu tư vào sản phẩm, họ tái đầu tư vào marketing, vào liquidity mining, vào các chương trình khuyến khích người dùng giả tạo. Họ đốt tiền để vẽ biểu đồ TVL đi lên, rồi khi quỹ khuyến khích cạn, biểu đồ TVL tụt dốc không phanh, và họ gọi đó là sự sụp đổ của thị trường.
Một phần khác của báo cáo khiến tôi chú ý là sự phân tích về hào nông cạnh tranh, thứ mà giới đầu tư gọi là moat. Báo cáo cho rằng hào nông của SpaceX là sự kết hợp của một vòng lặp phản hồi tích cực: chi phí phóng thấp hơn dẫn đến tần suất phóng cao hơn, tần suất phóng cao hơn dẫn đến quy mô chòm sao lớn hơn, quy mô lớn hơn dẫn đến chi phí vận hành trên mỗi người dùng thấp hơn, và chi phí thấp hơn lại làm tăng lợi thế cạnh tranh. Trong thế giới blockchain, cấu trúc hào nông tương ứng là hiệu ứng mạng lưới: càng nhiều người dùng, càng nhiều thanh khoản, càng nhiều ứng dụng, và càng nhiều giá trị bị khóa trong hệ sinh thái. Nhưng có một sự khác biệt mang tính bản chất. Hào nông của SpaceX được duy trì bằng máy móc và kỹ thuật vật lý, chúng không biết mệt mỏi. Còn hào nông của blockchain được duy trì bởi tâm lý con người, bởi sự hào hứng của cộng đồng, bởi niềm tin vào một câu chuyện. Khi thị trường đi xuống, tâm lý con người thay đổi. Khi niềm tin suy yếu, hiệu ứng mạng lưới bị đảo ngược thành hiệu ứng cô lập. Người dùng rời đi, thanh khoản bốc hơi, nhà phát triển chuyển sang dự án khác. Một hào nông được xây dựng trên mã nguồn mở và token economics có thể sụp đổ trong một tháng, trong khi một hào nông được xây dựng trên vệ tinh và tên lửa sẽ tồn tại dù tâm lý thị trường có tồi tệ đến đâu.
Điều này dẫn tôi đến một nhận thức phản trực giác. Chúng ta, những người theo chủ nghĩa phi tập trung, thường coi sự minh bạch và cởi mở là điều tốt nhất, còn sự kiểm soát tập trung là điều tồi tệ nhất. Nhưng báo cáo SpaceX cho thấy thị trường tư bản không trả giá cho sự phi tập trung, mà trả giá cho khả năng vận hành. Khả năng ra quyết định nhanh, khả năng huy động nguồn lực khổng lồ, khả năng chịu trách nhiệm khi thất bại, và khả năng lặp lại một quy trình cho đến khi nó trở nên hoàn hảo. Sự phi tập trung, trớ trêu thay, thường làm mất đi tất cả những khả năng đó. Một giao thức phi tập trung cần đạt được sự đồng thuận rộng rãi cho mọi thay đổi lớn, và sự đồng thuận đó thường đến quá muộn. Trong một cuộc khủng hoảng, sự đồng thuận thậm chí có thể là không thể đạt được, và điều đó biến một vấn đề kỹ thuật thành một cuộc khủng hoảng quản trị. Tôi đã chứng kiến một giao thức lớn mất gần 200 triệu USD vì một cuộc tấn công, và nhóm phát triển lõi chỉ có thể ra quyết định đóng băng hợp đồng sau ba ngày tranh luận, trong khi hacker thoải mái rút tiền từng ngày một. Theo một nghĩa nào đó, đó là cái giá của phi tập trung.
Nhưng khoan đã. Nếu tôi chỉ dừng lại ở đó, tôi sẽ phạm sai lầm giống như những người đang chờ đợi sự sụp đổ của SpaceX. Báo cáo cũng chỉ ra một cách chính xác rằng điểm yếu của một hệ thống tập trung là tính mong manh. Elon Musk đang nắm giữ quá nhiều quyền lực trong một thực thể duy nhất. Nếu ông ấy gặp rủi ro pháp lý, hoặc sức khỏe, hoặc bất kỳ điều gì tương tự, toàn bộ SpaceX có thể mất phương hướng trong một thời gian dài. Điều tương tự cũng đã xảy ra với những công ty tiền mã hóa tập trung. FTX sụp đổ chỉ vì một người kiểm soát mọi thứ và không ai có đủ thẩm quyền để ngăn cản. Vậy nên câu trả lời nằm ở đâu đó giữa hai cực. Không phải chọn SpaceX hay DAO, mà là thiết kế một hệ thống lai: sở hữu phi tập trung, điều phối tập trung, và kiểm toán công khai. Nghe có vẻ phản bội triết lý ban đầu của crypto, nhưng đó lại chính xác là cách những mạng lưới thành công nhất đang vận hành. Bitcoin có một nhóm phát triển lõi nhỏ với quyền lực kỹ thuật rất lớn, nhưng phần còn lại của mạng lưới vẫn có thể kiểm tra bằng cách chạy các nút độc lập. Các giao thức DeFi ổn định nhất không phải là những nơi mà mọi thứ đều được đưa ra biểu quyết, mà là những nơi có một tổ chức chịu trách nhiệm ra quyết định kỹ thuật hàng ngày, trong khi những người nắm token giữ quyền kiểm soát các quyết định mang tính chiến lược và hưởng lợi nhuận tương ứng.
Khi tôi viết bản whitepaper Quản trị phi tập trung cho quỹ ETF vào năm 2024, tôi đã cố gắng giải thích điều đó cho một nhóm quản lý tài sản ở New York. Ban đầu họ nghĩ phi tập trung có nghĩa là không ai kiểm soát. Tôi nói với họ: hãy nghĩ về một trung tâm dữ liệu. Bạn có một đơn vị vận hành kiểm soát máy chủ, chịu trách nhiệm bảo trì và vá lỗi. Nhưng dữ liệu trên máy chủ là của khách hàng, được bảo mật bằng một công nghệ mà ngay cả đơn vị vận hành cũng không thể truy cập theo cách lạm dụng. Đó là một hệ thống lai, và đó là thứ mà thị trường đang định giá cao. Những quỹ đầu tư không trả tiền cho sự hỗn loạn, họ trả tiền cho sự chắc chắn với khả năng minh bạch. Một DAO thuần túy thường đem đến cảm giác tự do, nhưng tự do quá mức bên trong một khoản đầu tư tài chính lại là một thứ gì đó rất đáng sợ. Đó là lý do vì sao phần lớn các quỹ đầu cơ vẫn ngại chạm vào các giao thức quản trị phi tập trung hoàn toàn. Họ không biết ai sẽ trả lời điện thoại khi có sự cố.
Trong toàn bộ báo cáo, tôi thấy một sự vắng mặt lạ lùng, đó là khái niệm trách nhiệm pháp lý. Báo cáo nói về trách nhiệm của SpaceX đối với các cơ quan quản lý, nhưng không nói về trách nhiệm giải trình đối với người dùng. Với một công ty như SpaceX, nếu một vệ tinh rơi xuống nhà bạn, bạn có thể kiện công ty, có thể yêu cầu bồi thường, có thể có một quy trình pháp lý rõ ràng. Với một giao thức phi tập trung, nếu hợp đồng thông minh bị khai thác, nếu bạn mất tiền do một lỗi mã nguồn hoặc một quyết định quản trị tồi, bạn gần như không có cơ chế khiếu nại nào. Bạn chỉ có thể hy vọng cộng đồng sẽ thương lượng bồi thường hoặc fork ra một phiên bản mới. Sự phi tập trung đã xóa bỏ trách nhiệm pháp lý, và cùng với đó là xóa bỏ niềm tin của các tổ chức lớn. Trong khi đó, thị trường chứng khoán Mỹ vẫn đang trả cho SpaceX một mức định giá khổng lồ một phần vì nó có một thực thể pháp lý có thể bị kiện, có thể chịu trách nhiệm, và có thể ký hợp đồng với chính phủ.
Một chi tiết đáng chú ý nữa trong báo cáo là sự phân tích về rủi ro địa chính trị. Starlink có thể bị cấm ở một số thị trường lớn, như Trung Quốc, và cũng có thể gặp khó khăn ở Ấn Độ hay Brazil nếu các chính phủ lo ngại về an ninh mạng. Báo cáo gọi đó là rủi ro toàn cầu hóa bị định hình lại thành chủ nghĩa khu vực. Điều đó khiến tôi nghĩ về cách các mạng lưới blockchain đang đối mặt với một vấn đề tương tự: SEC tại Mỹ không ban hành các quy định rõ ràng, nhưng lại liên tục tấn công các dự án thông qua các vụ kiện. Nhiều người trong cộng đồng crypto tin rằng SEC không hiểu công nghệ. Tôi tin điều ngược lại. Tôi tin rằng họ cố tình không ban hành quy tắc rõ ràng để giữ quyền quyết định từng trường hợp, và đó là một chiến lược quyền lực có tính toán. Điều này giống hệt một cơ quan quản lý hàng không vũ trụ cố tình không đưa ra tiêu chuẩn an toàn cụ thể, mà chỉ duyệt từng chuyến bay một, khiến mọi công ty phụ thuộc vào lòng tốt của họ. Trong môi trường đó, phi tập trung có thể trở thành một vũ khí pháp lý: nếu một dự án quá phân tán, không có một thủ lĩnh rõ ràng, cơ quan quản lý khó mà nhắm vào một thực thể cụ thể. Nhưng chính sự phân tán đó cũng khiến dự án trở nên bất khả trị, không thể nhanh chóng phản hồi với các thay đổi về quy định, không thể ký kết các thỏa thuận cần thiết với các cơ quan chức năng.
Đến đây, tôi muốn dừng lại một chút và kể cho bạn nghe về thử nghiệm AI agent bỏ phiếu mà tôi đang xây dựng trong một DAO. Đó là một con bot được huấn luyện để đọc tất cả các đề xuất, phân tích lịch sử bỏ phiếu, đánh giá tác động lên giao thức, và đề xuất một cách bỏ phiếu dựa trên một bộ quy tắc do cộng đồng phê duyệt. Lúc đầu tôi hy vọng nó sẽ phân quyền nhiều hơn, bằng cách thay thế những người bỏ phiếu lười biếng. Nhưng sau ba tháng thử nghiệm, tôi nhận ra một điều hoàn toàn ngược lại. Con bot đó, được viết bằng Python và LangChain, có thể trở thành một công cụ tập trung hóa quyền lực cực kỳ lớn. Bởi vì nó tổng hợp tất cả các thông tin, và người dùng bắt đầu tin tưởng giao phó toàn bộ quyền bỏ phiếu của họ cho nó. Họ không thèm đọc lý do, họ chỉ nhìn kết quả gợi ý. Điều đó giống hệt như người dùng Starlink không cần biết vệ tinh nào đang phục vụ họ, họ chỉ cần internet chạy. Có lẽ đó chính là tương lai của quản trị phi tập trung: không phải con người bỏ phiếu, mà là các thuật toán do con người tạo ra và được con người kiểm soát, nhưng áp lực kiểm soát đó lại tập trung vào một nhóm cực kỳ nhỏ những người hiểu thuật toán.
Có một lỗ hổng tinh tế trong báo cáo tôi đã đọc. Tác giả dành rất nhiều trang để phân tích rủi ro định giá và áp lực cạnh tranh, nhưng chỉ dành một đoạn ngắn cho rủi ro vận hành. Không ai nói rằng một tên lửa có thể phát nổ, một vệ tinh có thể hỏng, một chuỗi cung ứng có thể đứt gãy. Nhưng những rủi ro đó mới chính là những thứ có thể giết chết giá trị thực sự, không phải sự điều chỉnh của thị trường chứng khoán phái sinh. Điều này hoàn toàn tương đồng với thế giới tiền mã hóa. Các nhà đầu tư thường tập trung vào các cuộc chiến về định giá và mức độ chấp nhận, nhưng lại bỏ qua các rủi ro vận hành như: ai đang nắm quyền quản trị của ví đa chữ ký? Nhà phát triển chính có đang làm việc toàn thời gian không? Hệ thống có thể mở rộng nếu số lượng người dùng tăng gấp mười lần không? Mã nguồn có được kiểm toán bởi những công ty có thực lực không? Một lỗi trong một hợp đồng thông minh có thể gây thiệt hại hơn nhiều so với một đợt điều chỉnh giá. Nhưng các báo cáo phân tích ngành thường không bao giờ đi sâu vào điều đó, bởi vì chúng được viết bởi các chuyên gia tài chính, không phải bởi các kiến trúc sư hệ thống.
Với vai trò là một người làm kiến trúc quản trị, tôi đã học được một bài học đau đớn: không thể nào tách rời quản trị với vận hành. Những DAO thành công nhất mà tôi biết không phải là những DAO có nhiều tranh luận nhất, mà là những DAO tuyển dụng được một đội điều hành giỏi, giao cho họ một ngân sách rõ ràng, và yêu cầu họ báo cáo kết quả định kỳ. Những người nắm token không cần tham gia vào mọi quyết định nhỏ nhặt, cũng như các cổ đông của SpaceX không cần bỏ phiếu về việc chọn nhà cung cấp nhiên liệu tên lửa. Họ chỉ cần bỏ phiếu về chiến lược lớn, về việc bổ nhiệm hội đồng quản trị, về những thay đổi hiến pháp của mạng lưới. Càng để quản trị can thiệp sâu vào vận hành, hệ thống càng trở nên chậm chạp và dễ bị tấn công bởi các nhóm lợi ích. Đó là một sự thật phản trực giác: để thực sự phi tập trung về quyền sở hữu, bạn cần phải chấp nhận tập trung về quyền điều hành. Thị trường đang trả 3.500 tỷ USD cho một công ty điều hành theo cách đó. Vì vậy, câu hỏi không phải là bạn có thích Elon Musk hay không, mà là bạn có dám xây dựng một bộ máy điều hành hiệu quả trong một thế giới mà ai cũng đòi quyền phát biểu của mình.
Đó là lý do vì sao câu nói ICO là tin, còn DAO là tình lại ám ảnh tôi suốt nhiều năm. Một cuộc ICO chỉ cần một đội ngũ viết whitepaper, một trang web đẹp, và một chiến dịch tiếp thị trên Telegram. Nó dựa trên niềm tin, và niềm tin có thể được tạo ra và bị phá vỡ với tốc độ của một bài đăng trên mạng xã hội. Còn một DAO thực thụ cần một cộng đồng gắn kết, một quy trình ra quyết định có thể chịu đựng được áp lực, và một tầng vận hành có thể biến những quyết định đó thành sản phẩm. Tôi cho rằng niềm tin là điểm bắt đầu của mọi thứ, nhưng chính tình yêu với sự vận hành, sự kiên nhẫn với những chi tiết kỹ thuật, và sự cam kết lâu dài mới là điều tạo ra một tổ chức đáng được định giá cao. Đã đến lúc chúng ta ngừng tôn thờ sự phi tập trung như một tôn giáo và bắt đầu đối xử với nó như một công cụ kỹ thuật cần được tối ưu hóa cho một mục tiêu cụ thể: tạo ra giá trị kinh tế bền vững cho tất cả những người tham gia.
Tôi không phải là một người bi quan về DAO. Tôi làm việc trong lĩnh vực này mỗi ngày, tôi đã thấy những cộng đồng nhỏ vận hành tốt đẹp hơn bất kỳ tập đoàn lớn nào, những người tình nguyện dành hàng giờ để trả lời câu hỏi của người dùng mới, những nhà phát triển viết tài liệu hướng dẫn chỉ để nhận được một lời cảm ơn. Nhưng sự tốt đẹp đó giống như tình bạn, còn sự vận hành của một công ty như SpaceX giống như một cuộc hôn nhân có trách nhiệm pháp lý. Cả hai đều cần tình yêu, nhưng chỉ có một bên có thể thế chấp ngôi nhà để vay tiền xây một trạm vũ trụ. Market bear, nhưng proposal vẫn sống, điều đó có nghĩa là niềm tin vẫn còn đó. Nhưng hãy để niềm tin đó được đặt vào một thứ có khả năng phóng lên, sẵn sàng chịu lỗi, sẵn sàng sửa chữa, và sẵn sàng chịu trách nhiệm trước quỹ đạo của chính mình. Đó là thứ mà ngành công nghiệp của chúng ta chưa xây dựng được, và có thể, chỉ có thể, chúng ta cần nhìn lên bầu trời để tìm lời giải. Khi một ngày nào đó, một DAO có thể vận hành một chòm sao vệ tinh của riêng mình, khi một nghìn đề xuất quản trị có thể được thực thi cùng lúc trên một mạng lưới vật chất, thì lúc đó, chúng ta mới thực sự nói rằng phi tập trung có thể bay.